Een paar maanden geleden was Anouk Brand er getuige van dat een vrouw op straat werd aangevallen door haar partner.
“Toen ik probeerde te hulp te komen, werd ik bedreigd”, herinnert ze zich. “Toen ik de politie belde, was er geen ‘bewijs dat ik op heterdaad was betrapt’ en hebben ze niemand meegenomen voor ondervraging. Ongelooflijk, want ik was ooggetuige.”
Dit tafereel, een momentopname van de 1,3 miljoen Nederlandse volwassenen die jaarlijks het slachtoffer zijn van huiselijk geweld, zal binnenkort te zien zijn op de muren van het Straatmuseum in Amsterdam. Als onderdeel van een ‘vrouwen in straatkunstweekend’ zal Brand het bewustzijn over huiselijk geweld en vrouwenmoord vergroten door middel van spuitverf.
“Ik ga een werk maken dat gaat over geweld tegen vrouwen”, vertelde ze aan Dutch News. “Zelfs als dit geweld zichtbaar is voor de buitenwereld, wordt er soms geen actie ondernomen… en kun je je alleen maar afvragen hoe vaak dit deze vrouwelijke slachtoffers in huis is overkomen.”
De 21-jarige kunstenaar uit Dordrecht – die een groeiend profiel heeft op sociale media – is een van de dertien vrouwelijke straatkunstenaars die live gaan schilderen, workshops geven, rondleidingen geven en deelnemen aan een debat in het museum in Amsterdam-Noord.
Van de gestileerde kenmerkende ‘tags’ die in de jaren zestig opkwamen tot Banksy-muurschilderingen die door de kunstwereld werden overgenomen en voor miljoenen werden verkocht: wat wij ‘straatkunst’ noemen, omvat protest, misdaad, politiek statement en in toenemende mate een legitieme artistieke carrière. Maar, zeggen deskundigen, er is steeds meer belangstelling voor de vertegenwoordiging van vrouwen en de “feministische geografie” die zij kunnen creëren.
Mat Cahill, curator bij Straatmuseum, herleidt het allemaal tot de drang van holbewoners om onze fysieke omgeving te vormen. “Er is iets heel traditioneel mannelijks aan dit idee van straatkunst”, zegt hij. “Voor mij persoonlijk gaat het erom een stempel te drukken op territorium, het idee dat straatkunst teruggaat tot de mens uit het stenen tijdperk.”
De vroege mens had misschien gewaarschuwd: ‘Ik ben hier’, maar toen spuitbussen werden uitgevonden (aanvankelijk om was op ski’s aan te brengen), maakte het afgiftemechanisme het mogelijk om een hele muur met verf te bekladden. “Daarom werkte het heel goed in illegale ruimtes, omdat je heel snel een afbeelding kon maken, die snel droogde en permanent was”, zegt hij.
Straatkunst ontwikkelde zich als protestbeweging in het zwarte Amerika en werd naast de hiphopcultuur gedomineerd door mannelijke figuren. “Veel van deze handelingen vinden plaats in illegale ruimtes en in zeer onveilige omgevingen, meestal ‘s nachts in vervallen gebieden”, zegt Cahill. “Er zijn altijd vrouwelijke kunstenaars geweest in de straatkunstwereld, maar ik denk dat de terugkerende factor bij het praten met kunstenaars voor dit project is dat het niet altijd zo veilig is.”
Zelfs als ze binnen een gemeenschap en op legale locaties werken, worden straatartiesten vaak blootgesteld aan seksuele intimidatie. “Dit komt vooral door vrouwonvriendelijke culturen, gescheld en soms ongepaste opmerkingen van mannen terwijl ze aan mijn kunst werken”, legt Brand via e-mail uit.
Het semi-legale element van de wereld betekent dat sommige kunstenaars die bij het weekend betrokken zijn, hun identiteit bewaken. Pran, een straatkunstenaar en tatoeëerder uit Brazilië, gaat schilderen zonder haar gezicht bloot te leggen en zegt dat anonimiteit de sleutel is in de graffitiscene. “Je stijl en je aanwezigheid op straat moeten voor zich spreken”, zegt ze in een e-mail. “Het gaat niet echt om galerijen of winst; het gaat om de straten en de cultuur zelf.”
Anderen wijzen erop dat mannelijke straatartiesten bescherming kunnen bieden. CC, al twintig jaar kunstenaar, zegt dat de scene zich heeft opengesteld voor meer vrouwen, niet in de laatste plaats omdat je niet langer autolak hoeft te kopen. “De scene is geëvolueerd”, legt ze uit. “(Maar) het waren de mannelijke kunstenaars die mij vanaf het begin steunden. Ze nodigden me uit om te gaan schilderen en deelden hun tips, trucs en geweldige verhalen.”
Vandalisme of waarde?
Of straatkunst aanvoelt als vandalisme, politiek of potentieel geld hangt vaak af van waar het zich bevindt, zegt Lieke Prins, die onlangs promoveerde op vrouwen in de straatkunst in Colombia. “In Latijns-Amerika wordt het veel gebruikt als sociaal-politiek expressiemiddel”, zegt ze. “Ik denk dat het in Europa misschien veel meer om esthetiek gaat.
“Vooral in het Westen maken we onderscheid tussen graffiti als visuele vervuiling, als illegaal vandalisme, en straatkunst (die) mooi is en wordt gebruikt als communicatiemiddel. In het mondiale zuiden en in landen waar muurschilderingen meer sociaal-politiek zijn, zijn de middelen om toestemming te verkrijgen ook minder geformaliseerd.”
Mannelijke straatartiesten krijgen meer erkenning in de formele kunstwereld, zegt Emily Pethick, voormalig directeur van de Rijksakademie in Amsterdam. “Kunstenaars als Jean Michel Basquiat en Keith Haring brachten informele gebaren in hun werk die putten uit graffiti”, zegt ze.
Basquiat en Haring
“Haring bracht zijn werk naar de openbare ruimte en bracht ook ‘kant-en-klare’ graffiti naar de galerie. Maar vrouwelijke kunstenaars die de verbindingen tussen deze werelden leggen, worden niet zo goed erkend – en deze mannelijke kunstenaars zijn vaker aanwezig op de kunstmarkt en verwerven een grote waarde.”
Het punt van straatkunst, zegt ze, is dat het vaak moeilijk te commercialiseren is, moeilijk te bereiken. Ondertussen is het internet ook een protestruimte geworden. “Tegenwoordig heb je sociale media, mensen die dingen zeggen op een toetsenbord”, zegt Cahill. “(Straatkunst) wordt meer decoratief. Maar de overtreding, de behoefte om gehoord te worden, is er nog steeds.”
Daarom is een open muur, zegt Brand, de juiste plek om te protesteren tegen huiselijk geweld. “Eén stem zal een minimale impact hebben, maar stel je voor dat meer vrouwelijke kunstenaars op basis hiervan enorme straatkunstwerken maken”, zegt ze. “Het zou de hele wereld kunnen bereiken.”
STRAAT vrouwen in street art loopt van 5 t/m 7 juni
