Maar liefst 5,3 miljoen mensen werden tussen 1595 en 1914 tot slaaf gemaakt in de Nederlandse koloniën, volgens nieuw onderzoek dat dit aantal vele malen hoger plaatst dan de 600.000 die routinematig worden aangehaald in excuses door politici, het kabinet en de koning.
Het officiële cijfer is onderschat omdat het alleen betrekking heeft op de transatlantische slavenhandel – waarbij de veel grotere Nederlandse slavenhandel over de Indische Oceaan buiten beschouwing wordt gelaten. Het houdt ook geen rekening met de opeenvolgende generaties mensen die onder de koloniale wet in slavernij zijn geboren.
De nieuwe schatting is opgenomen in Vergeten plekken, vergeten mensen (Vergeten plaatsen, vergeten mensen) van onderzoeksjournalist Leendert van der Valk. Zijn nieuwe boek is gebaseerd op demografisch onderzoek aan de Radboud Universiteit Nijmegen en eerder werk van historici over de handel in de Indische Oceaan.
Het centrale argument van het boek is dat de Nederlandse slavernij in de publieke herinnering is beperkt tot de slavenhandel, en binnen de slavenhandel tot de Atlantische kant. “Als het om slavernij gaat, dan staat het in onze gedachten gelijk aan slavenhandel”, vertelde Van der Valk aan DutchNews.
“Natuurlijk is dat niet zo, want generatie na generatie werd in slavernij geboren.”
Voorbij de Atlantische Oceaan
Onderzoek gepubliceerd in 2015 door Matthias van Rossum van het International Institute of Social History schatte dat tussen de 660.000 en 1,1 miljoen mensen werden verhandeld via havens in Nederlandse handen in de Indische Oceaan, een handel van vergelijkbare omvang als de transatlantische, maar grotendeels afwezig in het Nederlandse nationale geheugen.
De Nederlandse slavernij strekte zich uit tot ver buiten Suriname en Curaçao, de twee voormalige koloniën die het meest bekend waren bij mensen in Europees Nederland.
Tobago, de Maagdeneilanden, Taiwan, de kusten van India en delen van het huidige Indonesië waren ook plaatsen van Nederlandse slavenhandel en slavernij. De meesten ontbreken in de schoolcurricula en worden weggelaten uit officiële excuses.
Hoge kindersterfte
De andere groep die in de archieven en in de officiële cijfers ontbreekt, zo betoogt het boek, zijn de kinderen die in slavernij zijn geboren. Het Nederlandse koloniale recht paste het principe toe dat het kind de moeder volgde, wat betekent dat elk kind dat uit een tot slaaf gemaakte vrouw werd geboren, bij de geboorte tot slaaf werd gemaakt, inclusief de kinderen van slavenhouders.
“Mensen zitten in de archieven als er over wordt nagedacht, als ze een economische waarde hebben”, aldus Van der Valk. “Daarom zien we niet al die kinderen die geboren zijn en nooit een leeftijd hebben bereikt waarop zou zijn vastgelegd dat ze hebben bijgedragen aan de welvaart van Nederland.”
Om de ontbrekende cijfers te schatten, werkten de demografen van de Radboud vanuit Suriname, waar ongeveer de helft van de in slavernij geboren kinderen vóór hun eerste verjaardag stierf. Door de hoge sterfte was de kolonie afhankelijk van constante nieuwkomers in plaats van van natuurlijke bevolkingsgroei, en het boek hanteert het Surinaamse cijfer als conservatieve basis voor andere Nederlandse koloniën.
Het resulterende cijfer is nog steeds aan de lage kant, stelt Van der Valk. Hij wijst op de Verenigde Staten, waar naar schatting aanvankelijk 450.000 Afrikanen die over de Atlantische Oceaan werden vervoerd, uitgroeiden tot een cumulatieve tot slaaf gemaakte bevolking van ongeveer 10 miljoen – een vermenigvuldiger van ongeveer 20. De Nederlandse schatting levert een vermenigvuldiger op die dichter bij de twee ligt.
Beperkte excuses
De discrepantie tussen het officiële cijfer en het nieuwe onderzoek wijst op een breder patroon, betoogt het boek. Toen de Nederlandse regering en de koninklijke familie in december 2022 en juli 2023 hun excuses aanboden voor de slavernij, reisden ministers naar de voormalige Caribische koloniën en naar Suriname om de excuses aan te bieden. Niemand ging naar Indonesië of Zuid-Afrika.
De verontschuldiging van toenmalig premier Mark Rutte in december 2022 kwam twee jaar nadat hij publiekelijk had betoogd dat de Nederlandse slavernij te ver in het verleden lag om zich voor te verontschuldigen.
“Door de tegenslag die gaande was, zijn de zaken veranderd”, aldus Van der Valk. “Het laat zien hoe opportunistisch het werkelijk is.”
Een deel van de reden dat er weinig druk is om de verontschuldigingen uit te breiden naar de kant van de Indische Oceaan, is dat er geen georganiseerde druk vanuit de disapora is, zegt Van der Valk.
Veel mensen van Indonesische afkomst in Nederland zijn nog steeds bezig met de onafhankelijkheidsoorlog van 1945-1949, waar de eufemistische term ‘politionele acties”, of politieoptreden, werd lange tijd gebruikt om het buitensporige gebruik van geweld door de Nederlandse staat te dekken.
Tot in de twintigste eeuw
Het boek breidt ook de tijdlijn van de Nederlandse slavernij uit tot ver buiten de data die bekend zijn uit de Nederlandse herdenkingen. De eerste tot slaaf gemaakte persoon die Van der Valk in een Nederlandse context kan identificeren, dateert uit 1595, terwijl de laatste plaatsen van de facto slavernij in het Nederlandse rijk tot 1914 bleven bestaan.
Op Sumba, een door Nederland bestuurd eiland dat nu deel uitmaakt van Indonesië, werd de afschaffing van de slavernij in Nederlands-Indië in 1860 nooit volledig ten uitvoer gelegd. “Nu zijn er nog steeds mensen die tot slaaf worden gemaakt”, aldus Van der Valk.
“Niet de moderne slavernij die we zien in de mijnen van Congo of de stadions in Qatar. Maar omdat je moeder een slaaf was, ben jij een slaaf.” Dit verwijst naar het Marapu-kastensysteem van erfelijke slavernij, dat de Nederlandse overheersing heeft overleefd en tot op de dag van vandaag bestaat.
Slechts tien van de ongeveer 450 pagina’s van het boek behandelen het nieuwe cijfer. De rest bestaat uit beschrijvingen van de geleefde ervaringen en verhalen van tot slaaf gemaakte mensen in Brazilië, Tobago, Taiwan, de Maagdeneilanden en de Indiase kust – waaronder veel kinderen.
Het boek wordt uitgegeven door Boom, een educatieve uitgeverij in Nederland, gekozen door Van der Valk in de hoop dat het de klaslokalen van het land zal bereiken.
