De linkse alliantie GroenLinks-PvdA behield haar positie als de grootste nationale partij bij de Nederlandse gemeenteraadsverkiezingen, maar het gejuich verstomde toen haar stemaandeel met bijna 3% daalde.
Vergelijkingen met de landelijke verkiezingen zijn moeilijk vanwege de sterke resultaten van de lokale partijen – die ruim een derde van de stemmen haalden. Niettemin presteerde de partij van Jesse Klaver sterk in de steden, met twee zetels in Rotterdam om grootste partij Leefbaar Rotterdam in te halen als grootste partij in de raad, en een extra zetel in Utrecht.
GL-PvdA bleef ook de grootste in steden als Groningen, Eindhoven en Leiden, ondanks verlies van zetels in alle drie. Maar in het hele land was het beeld somberder: het totale aandeel van de partij daalde van 16% in 2022 naar 13,7%.
Partijleider Jesse Klaver beweerde dat de uitslag aantoonde dat de GL-PvdA vooruitgang had geboekt sinds de algemene verkiezingen in oktober, toen zij in slechts acht gemeenten als eerste eindigde, ook al verloor zij 139 van haar 1.181 raadsleden.
“Er hangt iets in de lucht”, zei hij toen woensdagavond de eerste resultaten binnenkwamen. “We zouden de grootste partij van Nederland kunnen worden.”
Bekijk de uitslag in jouw gemeente op de detailpagina van de NOS
De drie partijen in de centrumrechtse coalitie van Rob Jetten zagen hun stem in grote lijnen stand houden. D66 won landelijk 0,8% vergeleken met vier jaar geleden, toen het nog een junior partner was in het kabinet van Mark Rutte.
Het werd de grootste partij in Maastricht, behaalde twee zetels en boekte winst in regionale steden als Den Bosch, Leeuwarden en Delft, met in totaal 9% van de stemmen.
Jetten zei: “We hebben op veel plaatsen onze zetels behouden en op andere plaatsen kleine winst geboekt, en ik denk dat dat een geweldig resultaat is.”
CDA heeft de meeste raadsleden
De Christen-Democraten (CDA) hebben het gat met de GL-PvdA gedicht, terwijl hun stem landelijk stand hield. Ondanks het verlies van 19 raadsleden werden ze met in totaal 1.109 zetels de grootste partij in het hele land.
Partijleider Henri Bontenbal zei: “Ik vind dit een prachtig resultaat. Vier jaar geleden hadden we er niet van gedroomd.”
De derde coalitiepartner, de rechts-liberale partij VVD, behaalde in het hele land 65 zetels. In Den Haag verloor de partij vier zetels, waar de lokale partij Hart voor Den Haag het bestuur veroverde, maar in de andere steden bleef de stemming grotendeels overeind.
“We hebben gezien dat lokale partijen het goed hebben gedaan en de landelijke partijen zijn daardoor getroffen. Als dat uiteindelijk het resultaat is, moeten we daarvan leren”, zei VVD-leider Dilan Yesilgöz.
Asielcentra
De grootste nationale winnaar was het extreemrechtse Forum voor Democratie, dat eindigde met 298 raadsleden in ongeveer 100 gemeenten en overal zetels won.
FVD was het sterkst in gebieden waar lokaal veel weerstand bestond tegen het bouwen of inrichten van asielzoekerscentra. Het stelde kandidaten op in twee keer zoveel gemeenten als voorheen en haalde 4,1% van de stemmen, bijna vier keer zoveel als in 2022.
Alle lokale overheden zijn verplicht een evenredig deel van de vluchtelingen te huisvesten, maar zowel het FVD als een aantal lokale partijen wonnen zetels met campagnes die beloofden alle plannen te blokkeren.
FVD is in verschillende steden, waaronder Rotterdam, Den Haag en Nijmegen, uitgesloten als coalitiepartner, omdat sommige van hun kandidaten banden hebben met extreemrechtse groeperingen of geprezen terroristen zoals de Noorse massamoordenaar Anders Breivik.
Partij Lidewij de Vos beschuldigde haar tegenstanders ervan ‘excuses’ te verzinnen voor hun weigering om met FVD-raadsleden samen te werken. “We hebben overal een voet tussen de deur. Het is een fantastische avond”, zei ze.
PVV gemengde resultaten
Het was een gemengde avond voor de PVV-partij van Geert Wilders, die uit gemeenteraden als Den Haag en Utrecht viel, maar in totaal 42 zetels behaalde, vooral door zich in meer gemeenten kandidaat te stellen.
In Terneuzen, aan de Belgische grens in Zeeland, behaalde de PVV drie zetels om met zeven de grootste partij te worden. De burgemeester van de stad, Erik van Merrienboer, trad vorig jaar af toen de raad weigerde zijn plan voor een asielcentrum te steunen, nadat hij had gesuggereerd dat sommige raadsleden onder druk waren komen te staan om tegen te stemmen.
Ook in Papendrecht en Stadskanaal, twee plaatsen waar zij voor het eerst kandidaten opstelde, en in Zoetermeer werd de PVV de grootste partij.
De ChristenUnie verloor bijna een derde van haar 302 raadsleden, ondanks het feit dat zij een groter deel van de stemmen behaalde dan bij de algemene verkiezingen van oktober.
Partijleider Mirjam Bikker noemde het een pijnlijk resultaat: “We gaan gekozen vertegenwoordigers missen die in hun stad of dorp voor hun geloof willen spreken en dienen.”
SGP wint terrein
De orthodox-protestantse SGP haalde de CU in, won in totaal 256 zetels en versterkte haar basis in Bible Belt-gemeenschappen zoals Urk, waar zij zeven van de 19 zetels won.
De boerenpartij BBB nam voor het eerst deel aan de lokale verkiezingen en won in totaal 38 zetels, terwijl een andere nieuwkomer, de extreemrechtse JA21, 15 zetels won in de zeven gemeenten waar zij kandidaten opstelde.
Nieuw Sociaal Contract, de partij die in 2023 werd opgericht door voormalig CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt, stond in vijf gemeenten op de kieslijst, maar behaalde geen enkele zetel.
